طبيعى سقط مىكنند ) و آن چه را رحم‌ها مىافزايند ( و بيش از يكى پرورش مىدهند ) . به عبارت ديگر مقصود از « و ماتغيض الأرحام » به قرينهء جمله بعدى « و ماتزداد » همان كم كردن رحم است و مقصود از كم كردن رحم به قرينهء « مَا تَحْمِلُ كلُّ أُنْثَى » همان سقط كردن و حمل نكردن رحم مىباشد . گويا مضمون آيه چنين است : خدا از آن‌چه رحم‌ها برمىدارند يا برنمىدارند و از بين مىبرند و يا مىافزايند آگاه است . « 1 » 3 . جملهء « وَكُلُّ شَىْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ ؛ هر چيزى در نزد او اندازهء معينى دارد » به حقيقتى علمى و فلسفى اشاره دارد كه قرآن در سوره‌هاى مختلفى روى آن تكيه كرده است « 2 » و مقصود از آن اين‌است كه هر موجودى در نزد خدا ، حدّ معينى دارد ؛ زيرا لازمهء معلول و مخلوق بودن ، داشتن حد و اندازه است . در اين صورت ، طبعاً هر موجودى محدود خواهد بود و در پيشگاه خدا - كه نامحدود و نامتناهى است - غايب نخواهد بود . در حقيقت اين جمله ، مفسر علم وسيع خداست به آن‌چه در آغاز آيه بيان شده و مفاد آن اين است كه ، « أَلا إِنَّهُ بِكُلِّ شَىْءٍ مُحِيطٌ ؛ « 3 » آگاه باشيد كه خداوند بر

--> ( 1 ) . كشاف ، ج 2 ، ص 160 . در تفسير اين دو جمله دو نظر ديگر است كه به‌طور اختصار نقل مىشوند : گاهى گفته مىشود مقصود از « ما تغيض الأَرحام و ما تزداد ؛ آن‌چه رحم‌ها كم مىكنند و يا مىافزايند » خون ايام باردارى زنان است كه قسمتى را صرف غذاى جنين نموده وقسمت ديگرى در دوران نفاس به بيرون از رحم مىريزد . اين نظر ، با ظاهر آيه تطبيق نمىكند ؛ زيرا چنان‌كه گفته شد ، مقصود از « ما » در هر سه جمله ، جنين است ؛ ولى در اين نظر مقصود از اولى جنين است و از دومى و سومى خون رحم است . گذشته از اين به كار بردن لفظ كم كردن و زياد نمودن در تغذيهء جنين از خون و يا بيرون ريختن خون در دوران وضع حمل ، نوعى مجاز و يا خلاف ظاهر است . دور تر از اين نظر ، نظر سومى است كه مىگويند مقصود از كم كردن رحم‌ها ، همان تولدهاى كمتر از نه ماه و منظور از افزودن رحم‌ها ، تولدهاى بالاتر از آن است و دورى اين نظر از ظاهر آيه بر اهل دقت مخفى نيست . ( 2 ) . ر . ك : حجر ( 15 ) آيهء 31 ؛ فرقان ( 25 ) آيهء 2 ؛ طلاق ( 65 ) آيهء 65 . ( 3 ) . فصلت ( 41 ) آيهء 54 .